اسید سیتریک یکی از اسیدهای آلی طبیعی است که در بسیاری از میوهها، به ویژه مرکبات مانند لیمو و پرتقال، یافت میشود. این ماده با فرمول شیمیایی C₆H₈O₇، یک اسید ضعیف سهپروتونه است که نقش مهمی در چرخه کربس (چرخه اسید سیتریک) در متابولیسم سلولی ایفا میکند. اسید سیتریک به دلیل خواص طعمدهنده، نگهدارنده و تنظیمکننده pH، در صنایع مختلفی مانند غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار میگیرد. در این مقاله، به بررسی کامل اسید سیتریک، انواع آن، خواص، روشهای تولید، کاربردها و مسائل ایمنی میپردازیم. این اطلاعات میتواند برای علاقهمندان به شیمی، تولیدکنندگان و مصرفکنندگان مفید باشد.

ساختار شیمیایی اسید سیتریک
اسید سیتریک یک ترکیب آلی با ساختار سهبعدی است که شامل سه گروه کربوکسیل (-COOH) و یک گروه هیدروکسیل (-OH) میشود. این ساختار آن را به یک اسید پلیپروتونی تبدیل کرده که میتواند در واکنشهای شیمیایی مختلف شرکت کند. فرمول مولکولی آن C₆H₈O₇ است و جرم مولکولی آن حدود ۱۹۲٫۱۲۴ گرم بر مول میباشد. در حالت جامد، اسید سیتریک به صورت کریستالهای سفید رنگ ظاهر میشود و در آب به راحتی حل میشود.

خواص فیزیکی و شیمیایی
اسید سیتریک خواص منحصربهفردی دارد که آن را برای کاربردهای متنوع مناسب میکند:
- خواص فیزیکی: نقطه ذوب اسید سیتریک حدود ۱۵۳ درجه سانتیگراد است و در دمای اتاق پایدار میماند. این ماده بسیار محلول در آب است (حدود ۵۹ گرم در ۱۰۰ میلیلیتر آب در ۲۰ درجه سانتیگراد) و طعم ترش مشخصی دارد که شبیه به طعم لیمو است.
- خواص شیمیایی: به عنوان یک اسید ضعیف، pKaهای آن ۳٫۱۳، ۴٫۷۶ و ۶٫۴۰ هستند. این ماده قابلیت کیلیت کردن یونهای فلزی مانند کلسیم را دارد که در کاربردهای ضد انعقادی مفید است. همچنین، خاصیت ضدمیکروبی دارد و میتواند رشد باکتریها و قارچها را مهار کند.
اسید سیتریک غیرسمی، زیستتخریبپذیر و قابل تجدید است، که آن را به گزینهای ایمن برای محیط زیست تبدیل میکند.
انواع اسید سیتریک
اسید سیتریک بر اساس محتوای آب در ساختار کریستالی خود به انواع مختلفی تقسیم میشود. سه نوع اصلی عبارتند از:
- اسید سیتریک آنهیدروس (Anhydrous): این نوع بدون آب است (کمتر از ۰٫۵% رطوبت) و فرمول آن C₆H₈O₇ میباشد. آنهیدروس بیشتر در صنایع غذایی و نوشیدنیها استفاده میشود زیرا حلالیت بالاتری در آب دارد و در شرایط خشک پایدارتر است. این نوع برای محصولاتی که نیاز به ماندگاری طولانی دارند، مناسبتر است.
- اسید سیتریک مونوهیدرات (Monohydrate): این نوع حاوی یک مولکول آب (۷٫۵ تا ۹% آب) با فرمول C₆H₈O₇·H₂O است. مونوهیدرات کمی کمتر محلول است اما پایداری بیشتری در شرایط مرطوب دارد. اغلب در صنایع دارویی و آرایشی استفاده میشود، زیرا جذب رطوبت کمتری دارد و برای فرمولاسیونهای حساس مناسب است.
- اسید سیتریک دیهیدرات (Dihydrate): کمتر رایج است و حاوی دو مولکول آب میباشد. این نوع در کاربردهای خاص صنعتی استفاده میشود اما تولید آن محدودتر است.
تفاوت اصلی بین انواع، در محتوای آب، حلالیت، پایداری و کاربردها است. برای مثال، آنهیدروس برای محیطهای خشک و مونوهیدرات برای محیطهای مرطوب ترجیح داده میشود.

روشهای تولید اسید سیتریک
تولید صنعتی اسید سیتریک عمدتاً از طریق تخمیر میکروبی انجام میشود. قارچ Aspergillus niger بر روی سوبستراهایی مانند ملاس یا گلوکز رشد میکند و اسید سیتریک تولید میکند. این روش بیش از ۹۹% تولید جهانی را تشکیل میدهد. در گذشته، اسید سیتریک از میوههای مرکبات استخراج میشد، اما روشهای میکروبی کارآمدتر و ارزانتر هستند.
کاربردهای اسید سیتریک
- صنایع غذایی: به عنوان طعمدهنده در نوشابهها، آبمیوهها و شیرینیها استفاده میشود. همچنین، نگهدارنده است و pH را تنظیم میکند.
- دارویی: در قرصهای جوشان، شربتها و به عنوان ضد انعقاد در خون استفاده میشود.
- آرایشی و بهداشتی: در محصولات مراقبت از پوست، شامپوها و تمیزکنندهها برای تنظیم pH و خاصیت ضدمیکروبی.
- صنعتی: در تمیزکنندههای خانگی، رنگها و حتی بافتهای ضدviral.
ایمنی و ریسکهای اسید سیتریک
اسید سیتریک توسط FDA به عنوان “عموماً ایمن” (GRAS) شناخته شده است. با این حال، مصرف بیش از حد ممکن است باعث تحریک معده یا آلرژی در موارد نادر شود. در محصولات پوستی، ممکن است حساسیت ایجاد کند، اما به طور کلی ایمن است. هیچ شواهدی از سرطانزایی یا اثرات منفی بلندمدت وجود ندارد.
نتیجهگیری
اسید سیتریک یک ماده همهکاره و ضروری با انواع آنهیدروس (خشک)، مونوهیدرات (آبدار) و کاربردهای گسترده در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و صنعتی است. این ترکیب طبیعی نه تنها طعمدهنده و نگهدارنده عالی است، بلکه به دلیل ایمنی بالا و زیستتخریبپذیری، گزینهای ایدهآل برای تولیدکنندگان و مصرفکنندگان محسوب میشود.
شرکت برهان حکیم به عنوان یکی از تامینکنندگان تخصصی و معتبر اسید سیتریک در ایران، انواع باکیفیت این محصول (خوراکی و صنعتی، خشک و آبدار) را با قیمت رقابتی و تضمین اصالت عرضه میکند. ما آماده همکاری با کارخانهها، صنایع غذایی، دارویی و آرایشی بهداشتی هستیم و میتوانیم نیازهای عمده و خرده شما را با بهترین شرایط تامین کنیم. برای مشاوره، استعلام قیمت روز و سفارش، با تیم فروش ما تماس بگیرید یا از بخش فروشگاه سایت بازدید کنید. همکاری با برهان حکیم، تضمین کیفیت و تحویل سریع برای کسبوکار شماست!